Kể chuyện Obama sang thăm Việt Nam (Kỳ 1): Những chuyến tiền trạm

Hạ Đình NguyênChút tản mạn những ngày bị cấm cửa

Kể chuyện Obama sang thăm Việt Nam (Kỳ 1): Những chuyến tiền trạm

Lời toà soạn: Nhà báo, dịch giả Phạm Đoan Trang, sáng lập viên và biên tập viên của Luật Khoa tạp chí, là khách mời của Tổng thống Mỹ Barack Obama trong chuyến thăm của ông tới Việt Nam từ 23-25/5 vừa qua. Tuy không tới được cuộc gặp do bị cơ quan an ninh ngăn cản, cô cũng đã tham dự hàng loạt cuộc tiếp xúc tiền trạm với phía Mỹ trong nhiều tháng trước chuyến thăm của ông Obama. Luật Khoa tạp chí xin gửi tới quý độc giả bài tường trình và bình luận của nhà báo Phạm Đoan Trang về các hoạt động này cũng như những diễn biến bên lề khác.

Phạm Đoan Trang

doantrang_3Những thông tin về việc Obama chắc chắn sẽ sang Việt Nam và sẽ gặp một số đại diện của các tổ chức xã hội dân sự, tôi đã được nghe từ lâu, có lẽ từ sau Tết âm lịch, trái ngược với những tin đồn và phỏng đoán rằng Tổng thống Mỹ sẽ không qua đây. Mặc dù vậy, vốn là người nặng tư tưởng dân tộc (nationalist), tôi không quan tâm nhiều. Điều duy nhất khiến tôi chú ý là cách làm việc của những người Mỹ, nói cụ thể hơn nữa là sự vận hành của chính trường Mỹ, thể hiện qua chuyến thăm của một nguyên thủ quốc gia.

doantrang

Nhà báo Phạm Đoan Trang gặp Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Antony J. Blinken (thứ hai từ phải sang) ngày 21/4/2016 tại Đại sứ quán Mỹ ở Hà Nội. Ảnh: Tác giả cung cấp.

Ngay từ nửa năm trước khi ông Obama thực sự sang Việt Nam, đã có những chuyến đi “tiền trạm” của một số quan chức Mỹ tới đây để tìm hiểu tình hình và thu thập thông tin, dữ liệu, chuẩn bị cho chương trình nghị sự của Tổng thống. Tôi không biết đây có phải là một hoạt động hiển nhiên trong chính trường của mọi nước, kể cả Việt Nam, hay không – đó là điều mà dân Việt Nam rất khó biết. Những người dân bình thường như chúng ta chẳng bao giờ được biết “lãnh đạo”, “cấp trên”, “cán bộ” làm gì hàng ngày, nói chi đến việc biết được những lề thói ngoại giao của họ. Mà suy cho cùng, các quan đi đâu, thăm ai, để làm gì, sẽ nói chuyện gì… đều chưa bao giờ là chuyện để dân biết, dân hiểu cả – nó vĩ mô lắm, quan trọng lắm, đã có Đảng và Nhà nước lo rồi.

Nhưng thôi, ta cứ cho là lãnh đạo Đảng và Nhà nước cũng có những đội ngũ trợ lý, tham mưu chuyên chuẩn bị cho mỗi chuyến công du, công cán, thì chắc chắn, hoạt động ấy cũng không thể giống như cách mà phía Mỹ làm đối với chính khách. Bởi vì, hệ thống chính trị của Việt Nam xưa nay không hề có sự hiện diện của một yếu tố quan trọng (và là chuyện bình thường trong đời sống chính trị): các cá nhân và tổ chức chuyên về việc vận động chính sách. Trong tiếng Anh, họ được gọi chung là các nhóm lợi ích, nhóm gây áp lực (interest group, pressure group). Đó là những nhóm người hoạt động có tổ chức nhằm đạt được lợi ích của mình hoặc của giới mà mình đại diện, bằng cách gây ảnh hưởng lên chính quyền hoặc tác động vào tiến trình chính sách.

Ít nhất từ vài tháng trước khi Obama sang Việt Nam, đã có những quan chức Mỹ và đại diện của những “nhóm lợi ích” như thế ở Mỹ đi tiền trạm. Họ có các cuộc tiếp xúc bí mật với những người Việt Nam có liên quan, để tìm hiểu thông tin về những vấn đề cụ thể nào đó, ví dụ: nhân quyền, kinh tế, quan hệ Việt Nam-Trung Quốc, v.v. Sau khi có thông tin, họ sẽ tổng hợp lại để gửi về cho Nhà Trắng. Từ đó, Obama và đội ngũ cố vấn, trợ lý của ông ta mới quyết định chương trình nghị sự của chuyến đi sẽ là gì, gồm những hoạt động nào, Tổng thống sẽ nhấn mạnh thông điệp nào, v.v.

Trong số các nhóm vận động sang Việt Nam trước Obama, có cả các tổ chức xã hội dân sự chuyên về vấn đề bảo vệ nhân quyền, và họ đã và đang tìm hiểu về tình hình nhân quyền Việt Nam một cách nghiêm túc, độc lập với chính quyền cả hai nước. Có nghĩa là, công việc của họ là phản ánh tình hình thực tế đến chính khách Mỹ, bất cần biết điều đó có vừa ý lãnh đạo Việt Nam hay Mỹ không.

Nói chung, tôi thấy ngạc nhiên và thú vị: Giả sử lãnh đạo Việt Nam đi thăm Bắc Triều Tiên, Lào, Myanmar hay Cuba chẳng hạn, chúng ta đều hiểu ngay là sẽ chẳng có những nhóm vận động nào tìm hiểu thông tin về tình hình nhân quyền ở các nước đó trước, làm báo cáo gửi về cho lãnh đạo. Mà chúng ta cũng có thể hiểu là quan chức Đảng và Nhà nước sẽ chẳng có phát biểu nào liên quan đến nhân quyền trong những chuyến đi như thế.

Ở đây lại phải nói thêm: Nền chính trị Việt Nam xưa nay không cho phép tồn tại các nhóm vận động để thực hiện công việc này một cách chuyên nghiệp. “Vận động chính sách” hiệu quả ở Việt Nam hầu hết là hối lộ, đút lót, đi cửa sau, đi đêm – nghĩa là hoàn toàn bất hợp pháp và vô đạo đức. Những hoạt động nhằm ảnh hưởng tới chính sách, ví dụ như việc nhóm Vì Một Hà Nội Xanh cử đại diện đến UBND TP. Hà Nội chất vấn, khiếu nại về dự án chặt hạ 6.708 cây xanh, bị chính quyền coi là gây rối và bị xã hội coi là không hiệu quả (và đương nhiên, không được thừa nhận rằng nó chính là một dạng vận động chính sách).

Ở những xã hội dân chủ như Mỹ và Tây Âu, hẳn nhiên là cũng có những nhóm, những tổ chức chính trị người Việt chuyên vận động chính sách cho Việt Nam, nhưng tôi không biết họ có thể duy trì kênh tiếp xúc thường xuyên với tầm nguyên thủ quốc gia hay không. Cho phép tôi nghi ngờ điều đó, cũng như tôi e rằng những nhóm này không hoàn toàn hiểu tình hình Việt Nam hay nắm được tâm lý xã hội, tâm lý người dân Việt Nam hiện nay.

Trở lại với chuyện vận động chính sách của quan chức và các nhóm dân sự Mỹ trước chuyến thăm Việt Nam của Barack Obama. Tôi có gặp một số cá nhân/ tổ chức như vậy, và một lần nữa cảm thấy ấn tượng về cách làm việc chuyên nghiệp của họ. Các cán bộ tham mưu, cố vấn ở ta vốn quen với công tác “minh họa đường lối, chủ trương” nhằm làm vui lòng lãnh đạo (kiểu như, nếu phải nói cái gì xấu thì cố diễn đạt cho thật nhẹ nhàng, ví dụ “tình hình cơ bản tiến triển tốt, tuy nhiên chỗ này chỗ khác, lúc này lúc khác vẫn còn một số bất cập, gây bức xúc dư luận, khiến lòng dân chưa yên”). “Cán bộ” phía Mỹ thì không thế. Họ ghi nhận thông tin một cách cụ thể, khách quan, cố gắng đạt độ chính xác cao nhất có thể, nhằm giúp lãnh đạo nắm được tình hình sát với thực tế nhất.

Và một điều quan trọng nữa là: Họ không chỉ lấy thông tin từ chính quyền Việt Nam, mà họ còn muốn tìm hiểu cả tiếng nói từ người dân – cụ thể chính là khối xã hội dân sự độc lập ở Việt Nam. (Họ cũng thừa biết là ở Việt Nam tồn tại cái gọi là “tổ chức xã hội dân sự” do chính quyền lập nên, giật dây và kiểm soát toàn bộ; tiếng Anh gọi là GONGO, nghĩa là government-organized NGO).

Để có được một chương trình nghị sự hợp lý, có được một bài diễn văn và một thông điệp thích hợp gửi tới Việt Nam trong chuyến thăm ba ngày của Tổng thống, hệ thống chính trị nước Mỹ – tức là cái “cơ chế” của Mỹ – đã đòi hỏi cả một bộ máy các trợ lý, cố vấn, nhà phân tích, nhóm vận động… hoạt động và chuẩn bị kỹ càng từ vài tháng trước.

Một tháng trước ngày Obama sang Việt Nam, một quan chức phía Mỹ hỏi tôi: “Theo bạn, nếu Obama có bài diễn văn ở Việt Nam thì ông ấy nên gửi tới người nghe thông điệp gì? Bạn muốn ông ấy nói gì?”.

Tôi đáp: “Tôi nghĩ sẽ tốt nhất nếu Obama nói với người dân Việt Nam rằng nhân quyền và dân chủ là những giá trị phổ quát. Không có cái gì gọi là nhân quyền kiểu Mỹ, kiểu châu Âu, kiểu châu Á, kiểu Việt Nam. Nhân quyền và dân chủ là các giá trị phổ quát cho toàn nhân loại, và người dân Việt Nam sẽ được hưởng lợi nếu Việt Nam đảm bảo nhân quyền và dân chủ”.

– Sao bạn lại nghĩ là Obama nên nói như thế?

– Những điều ấy, nếu do chính Obama nói, thì công chúng Việt Nam sẽ thích thú và lắng nghe, còn nếu là các nhà hoạt động dân chủ-nhân quyền, như tôi chẳng hạn, nói thì sẽ bị chỉ trích. Xin hãy hiểu là chúng tôi sống ở một xã hội chưa từng có trải nghiệm về dân chủ, nên rất khó để giải thích cho người dân hiểu được về những khái niệm căn bản nhất của dân chủ, như nhà nước pháp quyền, thượng tôn pháp luật, tự do ngôn luận v.v. Ông biết không, tôi từng nhận được những lá thư của sinh viên hỏi “tù nhân lương tâm là gì, có phải là những người đi tù do không có lương tâm không”.

(Còn nữa)

doantrang_3Nhà báo, dịch giả Phạm Đoan Trang, sáng lập viên và biên tập viên của Luật Khoa tạp chí từ năm 2014 đến nay. Tốt nghiệp Đại học Ngoại thương Hà Nội với bằng cử nhân kinh tế năm 2001, cô có nhiều năm kinh nghiệm là phóng viên của VnExpress, VietNamNet và báo Pháp luật TP.HCM, trước khi nhận được học bổng nghiên cứu về báo chí và chính trị tại Đại học Nam California (USC), Hoa Kỳ năm 2014.
http://luatkhoa.org/2016/05/ke-chuyen-obama-sang-tham-viet-nam-ky-1-nhung-chuyen-tien-tram/

Chút tản mạn những ngày bị cấm cửa

Hạ Đình Nguyên

Thế là chiều nay 25/5 hai tổ “Lính Chì” sau chín ngày đóng chốt phía trước và phía sau nhà tôi đã nhổ trại; khi mà ông Obama rời hẳn khỏi Việt Nam vào buổi trưa. Và một ngày “Đảng cử Dân bầu” rất nặng nề đã qua đi lặng lẽ, nhanh chóng, nhường không gian cho chuyến thăm của Obama suốt ba ngày, trong không khí phấn khích cả nước với người dân từ Nam chí Bắc.

Đó là một ghi nhận khách quan không hề thêm bớt.

Obama đi rồi, nhưng đã để lại một cái bóng khó phai, qua những điều ông phát biểu và phong cách ứng xử của mình. Ông ấy không phải là siêu nhân, hẳn nhiên, và quan trọng là không hề đóng vai siêu nhân tí nào, càng không làm vẻ quý tộc để che giấu cái nguồn gốc bụi đời đường phố vô tư ở tuổi thiếu niên của mình. Tác phong bình dân, thân thiện của ông đã là bản chất chứ không đóng bộ, đã truyền đi mối liên thông của tình cảm, không tỏ ra bị ám ảnh bởi mình là “đầu gấu” nước lớn, như Dương Khiết Trì – Trung Quốc, đã từng phun ra bừa bãi ở hội nghị ASEAN. Những phát biểu của ông có một tầm nhìn vừa bao quát vừa cụ thể và đầy trí tuệ, dù ông không đến từ một đất nước tự xưng mình là “đỉnh cao trí tuệ”. (Thực ra, những người tự xưng này chỉ đứng trên một mô đá trong một lũng thấp nên không thấy trời cao đất dày).

Không phải hệ thống an ninh và phương tiện tối tân đồ sộ hộ tống ông làm say lòng người Việt. Mà là chính ông, phong cách của ông đã làm được điều ấy.

Ông hướng về tương lại, nói với giới trẻ, về sự thịnh vượng, an ninh và nhân cách. Tiếp theo Bill Clinton mở đầu cuộc tái bang giao Việt – Mỹ, ông đã vượt lên và quyết tâm khép lại một quá khứ, gọi là mối cựu thù của hai bên. Việc khép lại quá khứ xem như là trọn vẹn, ít nhất về phía Mỹ, với ba đời Tổng thống đã sang Việt Nam bằng dỡ bỏ cấm vận vũ khí sát thương, bằng TPP, cùng với một số chương trình cho lớp trẻ để theo nhịp bước toàn cầu.

Về phía nhân dân hai nước, mối quan hệ đã trở nên nồng ấm, khá đặc biệt và hiếm có, mà Obama đã gọi là điển hình cho thế giới. Obama có nhắc lại 58.000 thanh niên Mỹ đã qua Việt Nam và không trở về nhà, và bao triệu thanh niên Việt Nam cũng đã nằm xuống vĩnh viễn. Đó lại chính là nguồn cội cho một sự thay đổi sâu sắc làm nên cái nhìn hôm nay của hai dân tộc. Quá khứ ấy được ghi nhận và trân trọng xếp vào kho lịch sử. Những cuộc đón chào Obama tự phát của người dân trong những ngày qua đã chứng tỏ điều đó, cũng như các cựu binh Mỹ ở chiến trường Việt Nam đã từng tích cực kiên trì góp sức cho cuộc hòa hợp này, biểu trưng như cựu tù binh McCain, hay John Kerry, và những cuộc giao lưu đầy cảm xúc giữa các cựu binh của hai bên trong nhiều năm qua.

Có còn chăng là dư âm nơi một số người ở phía này, vì vết hằn trong não chưa phai, vì nỗi đam mê kỳ quặc hai từ Mác-Lê, vì quyền và lợi ích của phe nhóm mình, hay vì sự kiềm hãm quá chặt của người làng giềng tham lam xảo quyệt. Đúng vậy, cái còn lại dù sao cũng chỉ là dư âm thôi, kể cả một số ít người Việt bên kia đại dương vẫn chưa xóa được nếp nhăn cũ, vẫn mang trong lòng sự hận thù, chưa đủ tâm thế để bước lên một sân chơi mới, một cách chơi mới của thời kỳ mới. Không có cái cũ nào lại được phục hồi nguyên vẹn. Cái mới sẽ được hình thành trong một tâm thức mới. Nhưng cũng không hy vọng gì việc xóa sạch hẳn những vết hằn cũ trong mọi người. Cả hai loại người này vì có nhau mà tồn tại. Phải thông cảm để cho họ thở những hơi thở cuối cùng. Vì thế, Obama đã đặt nhiều niềm tin vào thế hệ mới – thanh niên Mỹ và thanh niên Việt Nam – ít nhất bắt đầu từ thế hệ trưởng thành sau chiến tranh, trong đó có ông, đã không quá vướng mắc về quá khứ và biết cách xử lý nó một cách khách quan, để không cản đường đến tương lai.

Cuộc viếng thăm của Obama chứa nhiều thông điệp đáng giá, rọi sáng thêm niềm hy vọng của nhân dân, củng cố thêm cho một định hướng đúng đắn của dân tộc để rời xa vùng u ám đầy mây đen từ phương Bắc, càng nhanh càng tốt. Thay vì 21 phát đại bác chào mừng và cấp cao đón tại chân máy bay như cuộc cung nghinh Tập Cận Bình trước đây, ông được hàng vạn người Việt Nam hồ hởi chen nhau ra đường cười tươi và vẫy tay chào nồng nhiệt, thật lòng. Nó hơn rất nhiều những phát đại bác vô nghĩa và những kiểu cách trịnh trọng nhưng trống rỗng, như chuyện Bình tiếp Trọng, hay Trọng tiếp Bình.

Tôi cũng háo hức muốn chen chân ở đường phố, trong đám người dân vô danh để ngắm nghía một người da màu đầy ấn tượng, tuy đã qua tuổi thanh niên – nhưng theo lời của cô giúp việc nhà tôi – trông ông ta rất là “manly”. Còn, theo lời một anh tài xế taxi Hà Nội trong so sánh, thì bên ta, toát lên một vẻ “thiếu tự tin”, nên chen vào đó các bộ tịch, kiểu cách. Cái nhìn của cô giúp việc và anh tài xế nọ, cả hai đều sắc bén, vượt xa nhiều quan chức.

clip_image001

Thay vì được hội nhập như nhiều người dân trên đường phố, tôi đành khoanh chân ngồi ngắm các Hồng Vệ Binh đang “canh phòng” ngày và đêm trước cổng nhà. Đã là chín ngày đêm. Tiếc cho sức thanh niên của họ đã bỏ ra một cách vô lối, vì tôi tự thấy mình chưa đáng được như thế. Còn ở ngoài kia, trung tâm thành phố, mấy hôm nay nhiều người bị đánh đập, máu me, tiếng chửi rủa, mắn nhiếc, kêu la của thanh niên, phụ nữ, trẻ em…

Hoạt cảnh rất không đẹp! Nhớ lời ông Trọng: “Dân chủ đến thế là cùng!”.

Dùng bạo lực là trấn áp, chứ không phải thu phục lòng dân. Nhưng biết làm sao, khi họ chỉ có cái búa trên tay thì mọi vật đều có dạng cây đinh.

Và chung quy, cũng chỉ tại “Việt Tân”!

Nếu không có Việt Tân thì hàng hàng lớp lớp của đội ngũ an ninh ba vạn người của thành phố, chưa kể Trung ương chi viện và kèm cặp, cùng các bộ phận râu ria phụ tùng khác, họ sẽ làm gì nhỉ? Phải có đối tượng để có cơ hội gồng lên khoe cơ bắp! Chẳng ai đi múa võ trước thinh không bao giờ. Phải dựng bóng lên để làm đối tượng, một thứ bóng ma của “thế lực thù địch”. Họ lấy “ông kẹ” làm mục tiêu để biện minh cho hành vi bạo lực của mình. Khoảng 2 giờ chiều hôm nay thì họ bắt đầu cuốn bạt, xếp dù, thu gom bàn ghế dụng cụ linh tinh chở lên xe thùng biến mất. Họ đã hoàn thành “sứ mạng” gì đó rất tốt đẹp chăng? Họ đã vứt lại tàn thuốc lá, chai lọ bằng nhựa và rác. Dù sao, con hẻm đã trở lại thanh bình, cả xóm thấy nhẹ người. Một thời “đem bục công an đặt giữa trái tim người” những tưởng đã lùi xa… Cơ hồ như thời gian đã đứng lại, từ dạo ấy – Cải cách ruộng đất.

Tôi thầm nghĩ, mai kia khi đất nước tiến bộ, cơ chế dân chủ được thiết lập, lực lượng trên sẽ làm gì, khi tâm thức bạo lực đã ngấm sâu, với hai bàn tay đã quen “cầm búa”?

Suốt lịch sử, chưa từng nghe nói bạo lực thu phục được lòng người. Nhưng văn hóa và trí tuệ có thể làm được điều đó.

Như Obama đã thể hiện chỉ trong vài ngày, điều mà cả thế kỷ từ Mao đến Tập chưa làm được, chưa từng chạm đến trái tim người Việt.

Tôi hỏi tiếp người giúp việc, còn về Tập Cận Bình thì sao? Trả lời: “Thấy mặt là thấy ghét. Nó ác lắm. Nó làm cây trái nhà cháu chết hết. Cô là người miền Tây, nhưng nếu là người miền Trung, hẳn là cô sẽ nói: “Nó làm cá biển nhà cháu chết hết. Và nỗi căm giận thì ở “đỉnh cao”.

Obama đã để lại nhiều thứ, biết nhiều thứ, kể cả sự khuyến khích và lòng kiên trì dài hạn. Ông đã viết trong facebook (trang White House):

Các bạn có thể tạo ra thay đổi. Đúng thế!

Các bạn không thể nào chuyển biến thế giới chỉ trong một ngày. Không đâu, ở Việt Nam đã hơn nửa thế kỷ.

Và đó là điều gây ra thất vọng. Thất vọng, đôi khi là có thật, nhưng đó chỉ là cảm xúc nhất thời.

Có không ít những cản trở, bước lùi.

Nhưng tiến bộ sẽ đến từng chút một.

Vì có sức cản trở tự thân nên có bước lùi, đó là điều có thật ở Việt Nam, nhưng tiếng chân bước tới ngày càng đông, càng mạnh. Một chút nhưng đã nhiều tích lũy.

Thoát Trung đang dựng lại hùng khí của dân tộc, và đang nối kết với thế giới.

“Ước mơ lớn” là lời viết tặng của Obama cho giới trẻ Việt Nam./.

H. Đ. N.

Tác giả gửi BVN.

http://www.boxitvn.net/bai/43167

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: