Bà nghị sĩ và Tập đoàn Formosa (1 &2)

+Bài báo đã bị gỡ: Tập đoàn Luyện kim Trung Quốc là ‘vai chính’ xây dựng nhà máy Formosa Hà Tĩnh-Cẩm Bình +Nhiều báo ‘xé rào’ vụ Formosa khiến chóp bu CSVN tức giận/Người Việt +Thảm họa Formosa: Biển đã chết khó phục hồi/Nam Nguyên, phóng viên RFA

Bà nghị sĩ và Tập đoàn Formosa(1)

 Mai Thái Lĩnh

Bài viết sau đây của Nhà nghiên cứu Mai Thái Lĩnh, bằng những sự kiện được mô tả chi tiết sẽ cho chúng ta thấy rõ lai lịch và “thành tích” của Tập đoàn siêu hạng Formosa trước khi đầu tư vào Việt Nam:

clip_image002– Formosa đã bị tai tiếng rất nhiều vì tội phạm hủy hoại môi trường;

– Ngay ở Đài Loan đã nổ ra những cuộc phản đối Formosa dữ dội, ngoài việc bắt đền tiền đã khởi kiện và yêu cầu đóng cửa;

– Sự phản đối của dân Đài Loan với Tập đoàn Formosa không chỉ đơn thuần về kinh tế và môi trường. Về nguồn gốc Formosa thuộc phái thân Hoa lục độc tài cực đoan, đối lập với Đảng Dân Tiến Đài Loan có tính chất thân dân chủ, và bảo vệ môi trường, bảo vệ dân sinh.

Hình 1: (Từ phải qua trái) Bà Tô Trị Phần, bà Vưu Mỹ Nữ và ông Ngô Côn Dụ. Người thứ tư ngồi kế ba nghị sĩ là Linh mục Nguyễn Văn Hùng (người Việt Nam).

Đọc xong, không thể không bật ra câu hỏi: Các cấp lãnh đạo ở Việt Nam khi chấp nhận cho Tập đoàn Formosa lập một khu liên hợp công nghiệp, độc quyền vận hành trong 70 năm, tại một vùng hiểm yếu về an ninh như Vũng Áng, các vị có biết những thông tin này không, có biện pháp cảnh giác gì tương xứng không, hay chỉ nhìn thấy một mối lợi trước mắt nào đó? Hay là… còn gì gì nữa, để đến nay đã thành thảm họa, dễ chừng 50 năm nữa chắc gì đã gột rửa xong?

H.S.P

Ngày 16/6/2016, trong một cuộc họp báo tại Đài Bắc, ba nghị sĩ của Đảng Dân Tiến (hiện đang cầm quyền) đã lên tiếng yêu cầu Chính phủ Đài Loan chỉnh đốn hoạt động của các nhà đầu tư ở hải ngoại, vì các cáo buộc cho rằng hàng triệu con cá chết tại Việt Nam là do một nhà máy thép của Tập đoàn Formosa gây ra.

Ba nghị sĩ đó là Tô Trị Phần (Su Chih-fen 蘇治芬)[1][i], Vưu Mỹ Nữ (Yu Mei-nu 尤美女) và Ngô Côn Dụ (Wu Kun-yu 吳焜裕).

Câu hỏi đặt ra là: tại sao các nghị sĩ Đài Loan này lại quan tâm đến các ngư dân Việt Nam? Và tại sao cách đây không lâu, Tập đoàn Formosa vẫn hùng hồn tuyên bố chuyện cá chết tại Việt Nam là do “thủy triều đỏ”, không liên quan gì đến nhà máy thép của Formosa Hà Tĩnh, vậy mà từ sau cuộc họp báo đó, Chủ tịch Formosa Hà Tĩnh đã thay đổi thái độ, thừa nhận cá chết là do chính họ?

Hãy thử lý giải hiện tượng này bằng cách tìm hiểu mối liên hệ giữa nhân vật quan trọng nhất trong buổi họp báo (bà Tô Trị Phần) với Tập đoàn Formosa, thông qua một số tài liệu nghiên cứu và tin tức trên báo chí Đài Loan.

Bà Tô Trị Phần là ai?

Bà Tô Trị Phần (Su Chih-fen 蘇治芬) xuất thân từ một gia đình rất nổi tiếng tại Đài Loan, mặc dù ở ngoại quốc người ta ít biết đến. Cha bà là Tô Đông Khải (Su Tung-chi 蘇東啟) – một nhân sĩ nổi tiếng tại huyện Vân Lâm (Yunlin), ở Trung-Tây đảo Đài Loan. Ông đã từng theo học tại Đại học Meiji (Nhật Bản) và vào đầu thập niên 1960 là nghị viên hội đồng tỉnh Đài Loan. Năm 1960, xảy ra vụ án Lôi Chấn (Lei Chen 雷震). Lôi Chấn nguyên là một trí thức ở đại lục, theo chân quân đội Quốc Dân Đảng (QDĐ) đến Đài Loan sau khi cộng sản chiếm được Đại lục. Ông là người sáng lập và phát hành tạp chí Trung Hoa tự do vào năm 1950. Mặc dù là đảng viên QDĐ, cố vấn của Tưởng Giới Thạch, nhưng do lập trường ủng hộ dân chủ của tờ báo, ông đã làm phiền lòng nhà độc tài. Đầu tháng 9 năm 1960, ông bị bắt giam và kết tội phản quốc với bản án 10 năm tù theo lệnh của Tưởng Giới Thạch. Tờ tạp chí cũng bị đóng cửa từ đó.

Một vài trí thức nổi tiếng đã ký kiến nghị yêu cầu Chính phủ trả tự do cho Lôi Chấn nhưng không thành công; trong số những người ký kiến nghị có chính trị gia Tô Đông Khải. Một năm sau (1961), hàng trăm nhà hoạt động tại Đài Loan bị bắt, trong đó có ông Tô. Ông bị kết tội âm mưu nổi loạn chống chính quyền và lãnh án tử hình.[ii] Bà vợ của ông là Tô Hồng Nguyệt Kiều (Su Hung Yueh-chiao 蘇洪月嬌) cũng bị bắt, sau đó bị kết án tù chung thân. Mãi đến năm 1976, dưới thời Tưởng Kinh Quốc, sau 15 năm ngồi tù bà Tô Hồng mới được trả tự do. Theo Linda Gail Arrigo, sau khi được ra khỏi tù, bà ứng cử vào hội đồng địa phương và trúng cử. Chính quyền QDĐ tìm cách gây khó dễ, nhưng sau đó không thể loại bỏ bà ra khỏi chức vụ dân cử.[iii] Gia đình họ Tô tại Vân Lâm trở thành một trong những hạt nhân địa phương đầu tiên góp phần quan trọng vào việc hình thành đảng đối lập lớn nhất tại Đài Loan vào năm 1986 – Đảng Dân chủ Tiến bộ, thường gọi tắt là Đảng Dân Tiến (tên trong tiếng Anh là Democratic Progressive Party, viết tắt là DPP).

Khi cha mẹ bị bắt giam, bà Tô Trị Phần mới lên 8 tuổi. Những nỗi đau mà gia đình bà phải gánh chịu đã thúc đẩy bà tham gia vào hoạt động chính trị. Bà bắt đầu nổi tiếng trên chính trường khi trúng cử chức vụ huyện trưởng Huyện Vân Lâm (Yunlin) vào cuối năm 2005. Vào lúc này, Đảng Dân Tiến đã nắm được chức vụ Tổng thống hơn một nhiệm kỳ và bước vào nhiệm kỳ thứ hai. Đảng Dân Tiến bước vào một giai đoạn khó khăn vì tuy nắm được quyền hành pháp nhưng tại Viện Lập pháp, Quốc Dân Đảng nắm đa số ghế. Trong cuộc bầu cử địa phương năm 2005, QDĐ thắng lớn: QDĐ thắng tại 14/23 thành phố và huyện, trong khi Dân Tiến trước đây nắm được 9 thành phố và huyện, nay chỉ còn nắm được 6 địa phương – trong đó có huyện Vân Lâm và huyện Gia Nghĩa (Chiayi). Huyện trưởng tại hai huyện này là bà Tô Trị Phần và ông Trần Minh Văn (Chen Ming-wen 陳明文).

Vụ án tham nhũng của cựu Tổng thống Trần Thủy Biển và gia đình là sự kiện lớn nhất trong giai đoạn này. Ngày 20/5/2008, chỉ một giờ sau khi rời khỏi chức vụ Tổng thống (nghĩa là mất quyền miễn tố), ông Trần Thủy Biển lập tức bị bắt giữ và hạn chế quyền đi lại (lấy cớ là có thể bỏ trốn ra nước ngoài) vì bị cáo buộc các tội tham nhũng và lạm dụng quyền lực. Vụ án này kéo dài hơn hai năm, đến tận tháng 11 năm 2010, với phán quyết cuối cùng của Tòa án Tối cao: ông Trần Thủy Biển và vợ ông là bà Ngô Thục Trân (Wu Shu-jen 吳淑珍) bị kết án tù (17 năm rưỡi) và phải nộp phạt 154 triệu Đài tệ. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử Đài Loan, một nguyên thủ quốc gia bị án tù.

Ngày 4/11/2008, lợi dụng vụ án tham nhũng của Trần Thủy Biển đang ở thời kỳ cao điểm, cơ quan công tố đã bắt giữ và thẩm vấn bà Tô Trị Phần – Huyện trưởng huyện Vân Lâm, vì cho rằng bà đã nhận hối lộ 5 triệu Đài tệ (tương đương 151 ngàn đô-la Mỹ) để thông qua một dự án xây dựng một hố chôn rác (landfill construction project). Việc bắt giữ này đã gây phẫn nộ trong người dân tại địa phương. Các đảng viên Dân Tiến lên án cơ quan công tố vì cho rằng họ chịu sự chỉ đạo từ phía Chính phủ (của QDĐ) để nhân cơ hội này bức hại các đảng viên Dân Tiến – nhất là những người có uy tín tại địa phương như bà Tô Trị Phần (huyện trưởng Vân Lâm) và ông Trần Minh Văn (Chen Ming-wen 陳明文) – Huyện trưởng huyện Gia Nghĩa.

clip_image004

Hình 2: Bà Tô trị Phần đang giơ cao hai tay bị còng để phản đối khi bị đưa lên một xe cảnh sát đến cơ quan công tố để thẩm vấn (Ảnh chụp ngày 10/11/2008)

Các công tố viên đòi kết tội bà Tô bằng một bản án 15 năm tù và 8 năm bị tước quyền công dân (có lẽ để bà không thể nào tiếp tục sự nghiệp chính trị), thế nhưng qua hai lần xét xử, tòa án đã tha bổng bà Tô Trị Phần. Vì cơ quan công tố không chịu bỏ cuộc, tiếp tục kháng cáo nên mãi đến giữa tháng 1 năm 2012, Tòa án Tối cao mới ra phán quyết chung thẩm bác bỏ toàn bộ các cáo buộc của phía công tố, trả lại sự trong sạch cho bà Tô.[iv] Điều an ủi đối với bà Tô là trong kỳ bầu cử địa phương năm 2009, bà tiếp tục trúng cử chức vụ Huyện trưởng. Và chính trong nhiệm kỳ thứ hai này, bà Huyện trưởng Tô Trị Phần đối đầu với Tập đoàn hóa dầu “khổng lồ” Formosa.

Để có thể hiểu rõ hơn về một huyện, cũng cần nói thêm đôi điều về cách phân chia hành chính của Đài Loan. Thời gian đầu Đài Loan được chia thành hai tỉnh Đài Loan và Phúc Kiến, nhưng tỉnh Phúc Kiến chỉ bao gồm hai quần đảo Kim Môn và Mã Tổ, còn lại đều thuộc tỉnh Đài Loan. Từ năm 1967 đến nay, có 6 thành phố lần lượt trở thành thành phố đặc biệt (special municipalities, 直轄市 trực hạt thị) trực thuộc trung ương: Đài Bắc (Taipei), Cao Hùng (Kaohsiung), Tân Đài Bắc (New Taipei), Đài Trung (Taichung), Đài Nam (Tainan) và Đào Viên (Taoyuan). Tỉnh Đài Loan chỉ bao gồm 3 thành phố thuộc tỉnh (provincial cities, 市thị) và 11 huyện (counties, 縣 huyện). Vân Lâm là một huyện, đứng đầu là huyện trưởng (magistrate, có khi gọi là commissioner).

Cuộc đối đầu giữa bà Huyện trưởng và Tập đoàn Formosa

Tập đoàn Formosa (tên đầy đủ là Formosa Plastics Group – Tập đoàn Nhựa Formosa, thường viết tắt là FPG) khởi công xây dựng khu công nghiệp Mạch Liêu (Mailiao 麥寮) tại huyện Vân Lâm từ năm 1994, và bắt đầu đi vào hoạt động từ năm 1999. Đó là một tổ hợp công nghiệp khổng lồ được xây dựng trên một diện tích khoảng 2.600 hec-ta, với 61 nhà máy (dữ liệu năm 2014). Hạt nhân của khu công nghiệp hóa dầu này là nhà máy naphtha cracker số 6 (sử dụng naphtha để sản xuất ra ethylene – một hóa chất được sử dụng nhiều nhất trong ngành hóa dầu). Gọi là “nhà máy naphtha cracker số 6” nhưng thực chất là ba nhà máy được lần lượt xây dựng, nhà máy thứ ba hoàn thành vào năm 2007. Tổng công suất của cả ba nhà máy là 2,9 triệu tấn ethylene/năm, chiếm 75% sản lượng ethylene của Đài Loan (dữ liệu 2010). Nhà máy naphtha cracker số 6 được các nhà khoa học đánh giá là “tác nhân gây ô nhiễm môi trường lớn nhất tại Đài Loan”. Trong bài viết này, tôi tạm gọi nhà máy naphtha cracker là “nhà máy NC”.

Ngày 7 tháng 7 năm 2010, một đám cháy đã xảy ra sau vụ nổ tại một phân xưởng của nhà máy NC nhỏ nhất trong 3 nhà máy NC tại Mạch Liêu (công suất 700 ngàn tấn/năm) khiến cho nhà máy phải ngừng hoạt động. Ba tuần lễ sau đó, ngày 25/7, một đám cháy thứ hai lại xảy ra tại một phân xưởng khác của nhà máy này. Qua ngày hôm sau, đứng ở phía bắc cảng Đài Trung, cách đó hơn 70 km, người ta vẫn còn nhìn thấy cột khói đen của đám cháy.

Thật ra, cháy nổ vẫn xảy ra thường xuyên tại khu công nghiệp hóa dầu Mạch Liêu của Formosa. Chỉ tính riêng trong năm 2009, đã xảy ra tổng cộng 11 vụ cháy nổ tại khu công nghiệp này, khiến cho tin cháy nổ trở thành quen thuộc tựa như tai nạn ô tô. Nhưng hai vụ cháy nổ lớn liên tiếp xảy ra chỉ trong vòng chưa đầy một tháng đã khiến cư dân trong vùng bàng hoàng. Hàng trăm cư dân tại Mạch Liêu đã tụ tập trước cổng của nhà máy NC, một số đeo mặt nạ có chữ “độc (毒) để phản đối Formosa – thủ phạm gây ra ô nhiễm môi trường.

Đám cháy âm ỉ suốt 36 giờ đã gây thiệt hại cho ngành nuôi trồng thủy sản cũng như nông nghiệp tại địa phương. Tại một nông trại nuôi 300 ngàn con vịt – trong đó có 6 ngàn con vịt con, chỉ trong một đêm gần 2 ngàn con vịt con đã chết. Người ta ngờ rằng nguyên nhân của tình trạng này là do tro than và mưa a-xít mà đám cháy gây ra đã làm ô nhiễm nguồn nước.

Sáng ngày 28/7, bà Thái Anh Văn (Chủ tịch Đảng Dân Tiến) đã đến huyện Vân Lâm để thanh tra sự thiệt hại đối với ngành thủy sản tại đây. Tháp tùng bà có bà Huyện trưởng Tô Trị Phần. Các nông dân đã cho bà Thái Anh Văn xem những con nghêu, sò (clams) đã chết – bị ngả sang màu nâu hay đen, có lẽ do nước bị ô nhiễm. Chủ tịch Thái nói rằng hai tai nạn công nghiệp liên tiếp không chỉ gây ra thiệt hại cho các nhà nuôi trồng thủy sản ở gần nhà máy NC số 6 mà còn gây thiệt hại lớn lao cho môi trường, vượt quá quyền hạn của chính quyền địa phương.[v]

Ngày 29/7, bà Tô Trị Phần (Huyện trưởng Vân Lâm) đã đích thân tham gia một cuộc biểu tình phản đối tại Đài Bắc. Cùng với các cư dân địa phương và các chính trị gia, bà quỳ gối trước trụ sở của Viện Hành pháp (tức Chính phủ Đài Loan) để bày tỏ sự phản đối các chính sách của chính quyền trung ương trong lĩnh vực công nghiệp và bảo vệ môi trường. Hành động này đã kích thích sự quan tâm và tranh luận rộng rãi trên toàn quốc. Ngày hôm sau (30/7) Thủ tướng Ngô Đôn Nghĩa (Wu Den-yih ) sau khi đích thân đến thị sát tại nhà máy, đã tuyên bố nhà máy bị cháy nổ phải lập tức đóng cửa và chỉ được phép mở lại sau khi chính quyền trung ương đã kiểm tra mức độ an toàn.[vi]

Cơ quan quản lý môi trường của Đài Loan – Cục Bảo vệ Môi trường (Environmental Protection Administration, EPA) đã quyết định phạt Formosa 1 triệu Đài tệ ($NT), tương đương 31.000 đô-la Mỹ (31,000 $US), mức phạt cao nhất theo quy định của luật pháp. Đây là một mức phạt “quá nhẹ” dưới con mắt của các nhà đấu tranh bảo vệ môi trường. Họ cho rằng EPA thực ra chỉ là một cơ quan “đóng dấu” (rubber stamp) thừa hành lệnh của cơ quan hành pháp trung ương – vốn luôn chủ trương “ủng hộ phát triển công nghiệp mà xem nhẹ vấn đề bảo vệ môi trường”.

Ngày 17/8/2010, sau khi các cuộc thương thảo về tiền bồi thường giữa cư dân địa phương và Tập đoàn Formosa không đạt được thỏa thuận, hàng ngàn cư dân đã tức giận, kéo nhau chặn tất cả ba con đường chính dẫn đến tổ hợp hóa dầu của Formosa tại Mạch Liêu. Sử dụng còi và loa phóng thanh, đám đông giận dữ đã vây hãm tổ hợp, đòi hỏi Tập đoàn phải trả cho cư dân 1,8 tỷ Đài tệ (NT$ 1.8 billion) – tương đương 53 triệu đô-la Mỹ, vì đã làm ô nhiễm khu vực và gây nguy hại đến sức khỏe của họ. Họ cũng yêu cầu Công ty hứa di chuyển nhà máy đi chỗ khác trong thập niên này. Gần 1000 cảnh sát và ít nhất ba công tố viên đã được gửi đến hiện trường trong một nỗ lực để giải tỏa đường cho các nhân viên Công ty và ngăn ngừa các hoạt động bất hợp pháp. Đã có đụng độ nhẹ giữa hai bên mặc dù không có thương vong. Cảnh sát đã ra lệnh bắt 7 người lãnh đạo cuộc biểu tình, nhưng sau khi thẩm vấn đã phóng thích họ mà không buộc tội hoặc yêu cầu đóng tiền bảo lãnh.

3clip_image006

Hình 3: Cư dân biểu tình trước cổng khu tổ hợp Mạch Liêu

Về phía Tập đoàn, đại diện của Formosa nói không thế chấp nhận đòi hỏi của những người biểu tình, và Công ty sẽ cung cấp không hơn 500 triệu Đài tệ ($NT) tiền bồi thường. (“Mailiao protestors block access to FPG plant”, Taipei Times Aug 18, 2010)

clip_image007

Hình 4: Cảnh sát bảo vệ cổng nhà máy NC số 6 tại Mạch Liêu.

Vì chưa nguôi cơn giận, sáng hôm sau (18/8), dưới sự lãnh đạo của một “hội tự-cứu”[vii] tại địa phương, những người biểu tình đã ngăn chặn một con đường vào khu tổ hợp công nghiệp, gây ra ách tắc trên một quãng đường dài 3km. Cảnh sát đã phải tạo thành một “bức tường người” để mở đường cho khu công nghiệp hóa dầu hoạt động. (“Residents block access to FPG plant for a second day”, Taipei Times Aug 19, 2010).

Theo tài liệu của Yi-En Tso, mãi đến ngày 2/9/2010, các cuộc thương thảo về bồi thường mới đạt được thỏa thuận. Về phía Formosa, Tập đoàn đồng ý kiểm tra sức khỏe miễn phí thông qua Bệnh viện Chang Gung – một bệnh viện tư thuộc quyền sở hữu của Tập đoàn. Ngoài ra, Tập đoàn sẽ trả tiền bồi thường 250 triệu Đài tệ trong năm đầu tiên, và kể từ năm thứ hai mọi cư dân tại Mạch Liêu sẽ được nhận tiền bồi thường hàng năm 7.200 Đài tệ (7,200 NT$).

(còn tiếp)

M.T.L.


[i] Trong sách báo tiếng Anh hiện nay, tên bà Tô Trị Phần được phiên âm là Su Chih-fen, hoặc Su Chih-feng. Tôi dựa vào cách ghi trên chính trang Facebook của bà.

[ii] Hannah Pakula, The Last Empress: Madame Chiang Kai-shek and the Birth of Modern China, Simon and Schuster, 2009, p. 625. Về việc ông Tô Đông Khải có bị hành quyết hay không, Pakula nói “có lẽ” đã bị hành quyết, có tác giả khẳng định “đã hành quyết một năm sau đó”, nhưng lại có tác giả cho rằng đã chuyển thành án tù chung thân.

[iii] Linda Arigo, “Social Origins of Taiwan’s Democratic Movement”, 1981:

http://www.linda-gail-arrigo.org/articles.html

[iv] Tương tự là trường hợp của Trần Minh Văn, huyện trưởng huyện Gia Nghĩa (2001-2009). Ông cũng được Tòa án tha bổng. Hiện nay, ông là nghị sĩ của Viện Lập pháp khóa 9, và được coi là một nhân vật lãnh đạo sáng giá của Đảng Dân Tiến.

[v] “Cai Ying-wen Consoled Southern Aquaculture Farmers suffered from the Sixth Naphtha Cracker Plant Fire”, 2010-07-28:

http://fpcc.yunlin.gov.tw/eng/news/Details.aspx?Parser=9,14,25,,,,97,,,,2

[vi] Yi-En Tso, David A. McEntire, “Emergency Management in Taiwan: Learning from Past and Current Experiences”, In David McEntire (Ed.) Comparative Emergency Management: Understanding Disaster Policies, Organizations, and Initiatives from Around the World, FEMA, DHS, 2011.

[vii] Hội tự cứu (self-help association) là một hình thức của nhóm lợi ích (interest group) tại Đài Loan. Từ thập niên 1980, nông dân thường tập hợp trong các hội tự cứu để hợp sức đấu tranh bảo vệ quyền lợi cho chính bản thân và gia đình họ.

Tác giả gửi BVN.

http://boxitvn.blogspot.co.id/2016/07/ba-nghi-si-va-tap-oan-formosa.html

09/07/2016

Bà nghị sĩ và Tập đoàn Formosa (tiếp theo)

 Mai Thái Lĩnh

Tham gia vào phong trào đấu tranh chống dự án hóa-dầu Kuokuang

Sau chuyến đi khảo sát thực tế ngày 28-7-2010 của bà Chủ tịch Đảng Thái Anh Văn, phát ngôn viên của Đảng Dân Tiến tuyên bố Đảng sẽ không ủng hộ việc mở rộng ngành công nghiệp hóa-dầu nếu họ được bầu lại vào năm 2012 vì những quan ngại về sức khỏe và môi trường. Có thể coi đây là một sự thay đổi lập trường, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng của Đảng Dân Tiến. Theo bà Thái, điều mà Đảng Dân Tiến cần làm là “trở lại với nguồn gốc của Đảng: đặt bảo vệ môi trường và tiêu chuẩn cuộc sống lên hàng đầu.”[i]

Vào lúc này, phong trào chống dự án Kuokuang (國光 Quốc Quang) đã trở nên sôi nổi. Dự án hóa dầu khổng lồ này do công ty quốc doanh China Petroleum Corporation (CPC) đề xướng và bị các nhà hoạt động môi trường phản đối vì một số lý do:

– Địa điểm đặt nhà máy là xã Đại Thành (Tacheng 大城) – huyện Chương Hóa. Đây là vùng đầm lầy ven biển lớn nhất của Đài Loan, với một hệ sinh thái phong phú về thực vật và động vật. Một nhà máy naphtha cracking đặt tại đây có thể phá hủy môi trường sống của giống cá heo lưng gù Thái Bình Dương đang có nguy cơ bị tiêu diệt. Những con cá heo lưng gù này còn được gọi tên là cá heo trắng Trung Quốc (Chinese white dolphin), trong tiếng Hoa có tên 中華白海豚 (Trung Hoa bạch hải đồn).[ii] Tại Đài Loan chỉ còn có một số lượng từ 80 đến 90 con, vì thế được đưa vào “Sách đỏ”.

– Dự án hóa dầu Kuokuang nếu hình thành sẽ đe dọa một vùng nông nghiệp lâu đời, một nguồn cung cấp cá và sản phẩm chăn nuôi quan trọng của cả nước, không chỉ làm ô nhiễm không khí mà còn đe doạ cả an toàn thực phẩm. Địa điểm đặt nhà máy lại rất gần với nhà máy naphtha cracker số 6 chỉ cách nhau dòng sông Jhuosheui (Trọc Thủy 濁水). Nếu có hai nhà máy naphtha cracker lớn nằm gần nhau thì sẽ càng nguy hiểm hơn, nhất là có thêm người chết vì các bệnh về tim mạch và ung thư.

Điều đáng nói là dự án hóa dầu Kuokuang lại được chính Đảng Dân Tiến thông qua năm 2005, vào nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trần Thủy Biển. Đáng lẽ dự án đã được khởi công nhưng phải hoãn lại vì chưa thông qua được khâu đánh giá tác động môi trường (environment impact assessement, thường viết tắt là EIA). Năm 2008, khi Mã Anh Cửu đắc cử chức vụ Tổng thống, QDĐ trở lại địa vị cầm quyền, dự án Kuokuang được tái khởi động và coi như “đã có sự chấp thuận của cả hai Đảng”.

Nhưng một số yếu tố bất ngờ xảy ra khiến cho tình hình diễn biến theo một chiều hướng hoàn toàn khác. Trước hết, những tai nạn xảy ra liên tiếp tại khu công nghiệp Mạch Liêu đã làm cho người dân Đài Loan thức tỉnh trước mối nguy hiểm của các nhà máy naphtha cracker. Mặt khác, thất vọng trước sự xa rời mục tiêu bảo vệ môi trường của Đảng Dân Tiến trong thời gian cầm quyền, các tổ chức bảo vệ môi trường đã chủ động tìm cách liên kết đấu tranh với tư thế độc lập, không còn chịu sự lãnh đạo của một đảng chính trị như trước. Vì thế, khi phong trào bùng lên, một số chính trị gia thuộc Đảng Dân Tiến phải tìm cách khôi phục lòng tin của người dân bằng cách tích cực tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường.

Phong trào chống dự án Kuokuang đã bùng lên hết sức mạnh mẽ trong năm 2010 do được tiếp sức bởi các cuộc đấu tranh của huyện Vân Lâm. Dưới sự lãnh đạo của nhà thơ người gốc Chương Hóa là Ngô Thịnh (Wu Sheng, 吳晟), giới trí thức – từ các văn nghệ sĩ, nhà giáo cho đến các bác sĩ,… đã phát động chiến dịch lấy chữ ký rộng rãi để bảo vệ vùng sinh thái đầm lầy Đại Thành. Hình tượng “cá heo lưng gù” được yêu mến xuất hiện thường xuyên trong suốt quá trình vận động này.

Thêm vào đó, sự thay đổi về đường lối của Đảng Dân Tiến có ảnh hưởng mạnh đến tình hình chính trị Đài Loan. Tháng 9 năm 2010, bà Weng Chin-chu (Ông Kim Châu 翁金珠) – đảng viên Dân Tiến, nguyên Huyện trưởng Chương Hóa (nhiệm kỳ 2000-2005), đã chính thức tham gia phía chống đối. Đầu năm 2011, Tô Trinh Xương (Su Tseng-chang) và Thái Anh Văn (Tsai Ing-wen) – hai đối thủ nặng ký trong hội nghị chọn ứng cử viên tổng thống của Đảng Dân Tiến, cũng tham gia vào phong trào chống-Kuokuang. Với việc Đảng Dân Tiến giờ đây đứng hẳn về phía chống đối dự án, QDĐ cầm quyền đối diện với áp lực chính trị ngày càng lớn, trong khi cuộc bầu cử tổng thống sắp diễn ra trong năm tới (2012). Vì vậy, Tổng thống Mã Anh Cửu quyết định bỏ rơi dự án Kuokuang như một món nợ chính trị. Trong một cuộc họp báo khẩn cấp vào ngày 22/4/2011, Mã thông báo rút lui sự ủng hộ đối với dự án gây tranh cãi này. Việc bác bỏ dự án hóa dầu Kuokuang trị giá 24 tỷ đô-la Mỹ đánh dấu một bước ngoặt trong phong trào bảo vệ môi trường tại Đài Loan. Kể từ nay, có lẽ không còn ai đủ can đảm đề xuất xây dựng một nhà máy NC nữa.

clip_image002

Hình 5: Nhóm bảo vệ môi trường của huyện Vân Lâm tham gia cuộc biểu tình tuần hành ngày 13/11/2010

Trong sự thay đổi đường lối của Đảng Dân Tiến, có công lao không nhỏ của bà Tô Trị Phần. Ngày 13/11/2010, những nhà hoạt động và các tổ chức bảo vệ môi trường trên toàn quốc đã tổ chức một biểu tình tuần hành tại thủ đô Đài Bắc để phản đối dự án Kuokuang. Cùng với hai nghị sĩ Lưu Kiến Quốc (Liu Chien Kuo 劉建國) và Điền Thu Cận (Tien Chiu-chin 田秋堇), bà Tô Trị Phần đã đích thân dẫn đầu nhóm đại diện cho huyện Vân Lâm tham gia cuộc biểu tình lớn nói trên.[iii]

clip_image004

Hình 6 : Từ trái sang phải: nghị sĩ Lưu Kiến Quốc, nghị sĩ Điền Thu Cận, huyện trưởng Tô Trị Phần

Hành động tích cực của bà Tô Trị Phần đã dần dần thu phục lòng tin của những nhà hoạt động môi trường và nhân dân địa phương, sau một thời gian bị nghi ngờ vì lập trường “ủng hộ phát triển kinh tế, lơ là mục tiêu bảo vệ môi trường” của Đảng Dân Tiến trong thời kỳ Trần Thủy Biển (2000-2008).

Tiếp tục đối đầu với Tập đoàn Formosa

Sau khi dự án hóa dầu Kuokuang bị hủy bỏ, Formosa loại bỏ được một đối thủ cạnh tranh trong lĩnh vực hóa dầu (tức là Công ty China Petroleum Corporation thuộc sở hữu nhà nước). Mặc dù vậy, trong thực tế tập đoàn vẫn không được hưởng lợi từ thế “độc quyền” đó vì những mâu thuẫn vẫn tiếp tục nổ ra giữa Tập đoàn Formosa với phong trào bảo vệ môi trường tại Đài Loan:

– Ngày 12/5/2011, một đám cháy kéo dài 9 giờ lại xảy ra tại nhà máy NC số 6 tại Mạch Liêu. Đây là đám cháy thứ ba tại Mạch Liêu trong vòng 10 tháng sau hai vụ cháy gây tai tiếng tháng 7 năm 2010. Đó là chưa kể đến đám cháy tại một nhà máy ở Gia Nghĩa – một huyện lân cận, thuộc Công ty Nan Ya (cũng thuộc Tập đoàn Formosa). Theo tường thuật của Thông tấn xã Trung ương Đài Loan (CNA), bộ trưởng kinh tế Thí Nhan Tường (Shih Yen-shiang 施顏祥) đã tỏ ra “rất giận dữ”. Bà huyện trưởng Tô Trị Phần đã phê bình gay gắt Formosa vì tập đoàn đã không giữ được lời hứa quản lý tốt các nhà máy ở Mạch Liêu và đã để cho các tai nạn tiếp tục xảy ra. [“Gov’t furious over Formosa plant fire”, The China Post, May 14, 2011]

Trong tấm ảnh in kèm (hình 7), chúng ta thấy Tổng giám đốc của Formosa là Vương Văn Uyên (Wang Wen-yuan 王文淵, còn được gọi là William Wang) đang làm điệu bộ xin lỗi vì đám cháy nói trên. Nhưng hình như đây cũng là cung cách lễ nghi quen thuộc của những người lãnh đạo Tập đoàn Formosa – một thứ lễ nghi mang tính hình thức, không có tác dụng thực tế vì sau đó… các đám cháy lại tiếp tục xảy ra (vậy mà tại Việt Nam, các nhà lãnh đạo cộng sản lại tỏ ra rất “hài lòng” với cung cách xin lỗi này).

clip_image006

Hình 7: TGĐ Formosa chắp tay xin lỗi vì đám cháy xảy ra hôm 12/5/2011.

– Ngày 18/5/2011 (nghĩa là chưa đầy một tuần sau), tại khu tổ hợp công nghiệp Mạch Liêu lại xảy ra thêm một đám cháy nữa.

Bốn đám cháy xảy ra chỉ trong vòng 11 tháng khiến cho bà Huyện trưởng Vân Lâm mất ăn mất ngủ. Vì vậy vào ngày 27/5, bà đã thi hành một biện pháp chưa từng có trong ngành công nghiệp hóa dầu Đài Loan: quyết định đóng cửa 6 nhà máy của Tập đoàn Formosa tại khu công nghiệp hóa dầu Mạch Liêu. Theo biên bản thỏa thuận giữa chính quyền huyện và hai công ty thuộc Tập đoàn Formosa, 5 nhà máy thuộc Công ty Nam Á (Nan Ya) sẽ lần lượt đóng cửa trong thời gian từ 1/6 đến 20/6, ngoài ra 1 nhà máy thuộc Công ty Formosa Plastics Corporation (FPC) cũng sẽ đóng cửa. Theo đánh giá của Tập đoàn Formosa, việc đóng cửa 6 nhà máy sẽ dẫn đến thiệt hại hơn 34 triệu Đài tệ mỗi ngày, tương đương 1,2 triệu đô la Mỹ (US$1.2 million). Điều đáng ngạc nhiên là quyết định lần này của chính quyền huyện Vân Lâm đã được sự ủng hộ của các bộ thuộc chính quyền trung ương. Điều này phản ánh sự thay đổi của xu hướng chính trị chung sau khi Tổng thống Mã Anh Cửu tuyên bố không ủng hộ dự án hóa dầu Kuokuang. [“Work Suspension at the Sixth Naphtha Cracker Plant: Why is Su Chi-fen so brave?”, Tian Sia Magazine No. 473, May 2011]

– Mặc dù người đứng đầu Formosa xin lỗi và chính quyền huyện có biện pháp mạnh, chỉ hai tháng sau (ngày 30/7/2011), một đám cháy khác lại xảy ra tại nhà máy lọc dầu của Formosa tại khu công nghiệp hóa dầu Mạch Liêu. Chủ tịch Hội đồng quản trị Vương Văn Triều (Wilfred Wang, 王文潮) và Tổng giám đốc Tô Khải Ấp (Su Chi-yi, 蘇啟邑) của Công ty Hóa dầu Formosa (Formosa Petrochemical Corp) phải tuyên bố từ chức. [Executives quit over blazes at Formosa Petrochemical Corp”, Taipei Times Jul 31, 2011”]

Vào tháng 9 năm 2011, Formosa Petrochemical mời ông Trần Bảo Lang – cựu Chủ tịch Công ty Xăng dầu Đài Loan (China Petroleum Corporation) và là người đứng đầu dự án hóa dầu Kuokuang vừa bị đình hoãn, giữ chức vụ Chủ tịch Công ty thay cho ông Tô Khải Ấp vừa từ chức. Trả lời phỏng vấn báo chí, ông Trần cho biết việc giải quyết các vấn đề an toàn cho các nhà máy tại Mạch Liêu sẽ mất từ 2 đến 3 năm. Tập đoàn cam kết chi tổng cộng 12 tỷ Đài tệ (416 triệu đô-la Mỹ) cho đến tháng 6 năm 2014 để thay mới và tái cấu trúc 1063 đường ống dài khoảng 1266 km tại tổ hợp Mạch Liêu (tổ hợp công nghiệp này có tổng cộng 3000 km đường ống).

Những vụ tai nạn liên tục xảy ra đã khiến chính phủ QDĐ phải áp dụng biện pháp mạnh hơn đối với khu tổ hợp hóa dầu Mạch Liêu. Theo một bản tin của Kevta Fire Systems đề ngày 28/3/2013, vì những đám cháy liên tục xảy ra tại các nhà máy của Tập đoàn Formosa trong hai năm 2010-2011, Chính phủ Đài Loan đã ra lệnh đóng cửa hơn 50 nhà máy trong vòng một năm tại khu công nghiệp Mạch Liêu. Trước khi có thể cho phép các nhà máy này sản xuất trở lại, Formosa buộc phải thực hiện các cuộc thanh tra về an toàn dưới sự giám sát của một tổ chức quốc tế – với tư cách một bên thứ ba. FPG đã chọn chi nhánh của Công ty TÜV Rheinland (CHLB Đức) với 140 năm lịch sử. Công ty này đã đánh giá an toàn công nghiệp đối với 13 nhà máy hóa dầu và năng lượng. Sau gần 9 tháng làm việc, vào tháng 9 năm 2012, TÜV Rheinland đã giao hơn 3 ngàn điểm phát hiện (kèm theo lời khuyến cáo) để Tập đoàn Formosa sửa chữa theo yêu cầu của chính phủ.[iv]

Trở thành nhà lập pháp

Sau khi làm Huyện trưởng huyện Vân Lâm hai nhiệm kỳ (2005-2014), bà Tô rời chức vụ Huyện trưởng. Người trúng cử vào chức vụ này vẫn là một đảng viên Dân Tiến: ông Lý Tiến Dũng (Lee Chin-yung 李進勇). Cuộc đấu tranh với khu tổ hợp Mạch Liêu của Formosa vẫn còn phải tiếp tục vì theo các nhà khoa học, khí thải từ các nhà máy ở đây vẫn còn vượt quá các quy định cho phép.

Thành quả bà Tô Trị Phần để lại cho người dân huyện Vân Lâm là công trình nghiên cứu mà chính quyền huyện đặt hàng với Giáo sư Chiêm Trường Quyền (Chan Chang-chuan 詹長權) của Đại học Quốc gia Đài Loan vào năm 2009. Ba năm sau, vào tháng 7 năm 2012, Giáo sư Chiêm đã trình bày kết quả điều tra, cho thấy tỷ lệ mắc bệnh ung thư của cư dân sống trong vòng 10 km xung quanh nhà máy từ 2008 đến 2010 cao hơn 4,07 lần so với giai đoạn từ 1999 đến 2001. Công trình nghiên cứu này chính là cơ sở khoa học để 74 cư dân tại xã Đài Tây, huyện Vân Lâm đưa đơn kiện Formosa về hậu quả ô nhiễm môi trường đã gây ra bệnh ung thư cho chính bản thân hay gia đình họ. [“Taisi residents with cancer sue operator of Mailiao cracker”, Taipei Times Aug 15, 2015]

Chính là dựa trên kinh nghiệm này mà huyện Chương Hóa lân cận phía bắc cũng mời giáo sư Chiêm tiến hành điều tra tình trạng sức khỏe của các cư dân sống gần nhà máy NC số 6. Kết quả điều tra công bố hồi tháng 4 năm 2015 cho thấy cư dân ở một số làng thuộc xã Đại Thành (huyện Chương Hóa) bị ảnh hưởng của ô nhiễm không khí còn nặng hơn so với cư dân huyện Vân Lâm, vì hứng chịu không khí ô nhiễm do gió thổi sang. [“Naphtha cracker hurts Changhua most: report”, Taipei Times Apr 12, 2015]

Trong bài báo đăng trên tạp chí Tian Sia số 473 (tháng 5/2011) bà Tô có kể lại cho nhà báo nghe một kỷ niệm đáng nhớ. Vào ngày 12/5/2011, lúc xảy ra đám cháy lớn tại khu tổ hợp Mạch Liêu, bà đang đứng thị sát thì gió đổi chiều, nước từ các vòi rồng cứu hỏa bắn tung tóe vào người bà. Lúc này bà chợt nhớ lại lời cảnh báo của một chuyên gia hồi tháng 4, khi ông này nói sẽ có điều xấu xảy ra trong mùa hè. Lúc nghe câu đó, bà lạnh toát mồ hôi. Sợ hãi, bà hỏi tại sao ông lại nói như thế. Vị chuyên gia này trả lời rằng dựa theo kinh nghiệm trong các cuộc họp về an toàn lao động cũng như sự hiểu biết của ông về văn hóa tổ chức (organizational culture) của Formosa, Tập đoàn này không chú ý đến an toàn lao động. “Ngạc nhiên thay, lời nói đó chỉ một tháng sau đã trở thành sự thật”.[v]

Kinh nghiệm của những năm làm huyện trưởng, khi phải đấu tranh với Formosa – một con quái vật khổng lồ có thế lực rất lớn – gắn bó với các quan chức Quốc Dân Đảng, khiến bà Tô hiểu rằng để giải quyết nạn ô nhiễm môi trường do Formosa gây ra, không thể chỉ dựa vào sức mạnh của một địa phương nhỏ, mà phải dựa vào sức mạnh của toàn dân, thậm chí vào dư luận toàn thế giới. Có lẽ vì thế mà khi trở thành nghị sĩ, nghe tin về thảm họa đã xảy ra đối với các tỉnh miền Trung Việt Nam, bà rất thông cảm với người dân ở đây. Chúng ta có thể đoán được lý do sâu xa khiến bà Tô tham gia cuộc họp báo và cùng với các đồng sự trong Viện Lập pháp, phát biểu những ý kiến rất mạnh mẽ.

clip_image008

Hình 8: Bà Tô Trị Phần (người thứ ba từ trái sang) trong một chuyến công tác.

Về mối quan hệ giữa Đài Loan với Trung Quốc (Đại lục), quan điểm của bà Tô Trị Phần cũng rất rõ rệt. Vào tháng 6 năm 2013, Hiệp ước thương mại dịch vụ xuyên-Eo-biển (Cross-Strait Service Trade Agreement, CSSTA) được ký kết giữa hai tổ chức đại diện cho Trung Quốc và Đài Loan nhằm mở rộng tự do mậu dịch trong nhiều lĩnh vực kinh doanh dịch vụ. Hiệp định này đã vấp phải sự chống đối mạnh mẽ của các nghị sĩ đối lập, vì họ cho rằng việc mở cửa cho đầu tư kinh tế của Trung Hoa (Cộng sản) một cách dễ dãi sẽ gây nguy hại đến nền kinh tế Đài Loan. Với tư cách là Huyện trưởng Vân Lâm, bà Tô Trị Phần tuyên bố không công nhận và không áp dụng Hiệp định. [“Pan-green camp threaten a recall over service pact”, Taipei Times Jun 25, 2013.] Kết quả sau cùng là những cuộc biểu tình rầm rộ của sinh viên Đài Loan trong năm 2014 (Phong trào Hoa Hướng Dương, Sun Flower Movement) đã khiến cho Viện Lập pháp không thể thông qua Hiệp định.

So sánh hai gia đình họ Vương (chủ nhân của Formosa) và họ Tô (một trong những hạt nhân của Đảng Dân Tiến), chúng ta thấy có sự tương phản rõ rệt:

Anh em họ Vương (Vương Vĩnh Khánh và Vương Vĩnh Tại) – những người sáng lập Formosa không phải là người từ lục địa (mainlander) mà là những người gốc Đài Loan. Tô Đông Khải (và vợ ông là Tô Hồng Nguyệt Kiều) – những người đi đầu trong công cuộc dân chủ hóa Đài Loan, cũng là những người gốc Đài Loan. Thế nhưng hai gia đình và con cái của họ đã đi theo hai hướng hoàn toàn khác nhau. Một bên thì dựa vào chính quyền Quốc Dân Đảng để làm ăn giàu có, và khi Đảng này mở cửa giao thương với Đại lục theo nguyên tắc “Một nước Trung Hoa” thì vội vàng nhảy sang Đại lục làm ăn, bất kể đúng sai, miễn là có lợi. Tệ hơn nữa, họ đã câu kết với một tập đoàn kinh doanh của Trung Quốc (MCC) để tạo ra một “đội quân thứ năm” của Trung Quốc trên lãnh thổ Việt Nam, và ngày nay gây ra thảm họa “cá chết”. Phía bên kia là một gia đình khác đã hy sinh, gánh chịu nhiều đau khổ, nhưng quyết tâm bảo vệ quyền lợi của người dân Đài Loan, không bị ru ngủ bởi khẩu hiệu ái quốc giả hiệu “Một nước Trung Hoa”.

Vì vậy, chúng ta có quyền hy vọng những người Đài Loan chân chính như bà Tô Trị Phần sẽ góp phần làm trong sạch môi trường thiên nhiên của Đài Loan bằng cách trước hết “làm trong sạch” giới doanh nhân Đài Loan, để không còn có kẻ hám lợi nào cam tâm làm tay sai cho Đảng Cộng sản Trung Quốc trong âm mưu bành trướng kiểu Đại Hán của họ.

Người Việt Nam lâu nay vẫn tín nhiệm “thương hiệu Đài Loan”, sẵn sàng đón nhận làn sóng đầu tư từ Đài Loan, nhưng nhất định không bao giờ chấp nhận loại doanh nhân thiếu đạo đức – mang danh hiệu Đài Loan nhưng lại núp bóng cộng sản Trung Quốc, gây tổn hại đến lợi ích của nhân dân Việt Nam.

Đà Lạt, 8/7/2016

M.T.L.

__________

Tài liệu tham khảo:

– Ming-sho Ho (Ph. D. in Sociology, National Taiwan University), “Resisting Naphtha Crackers”, A historical survey of environmental politics in Taiwan, Published in China Perspectives, 2014/3.

– Hsiang Yuan Wu (MA in China Studies, Jackson School – University of Washington), “Taiwan’s Environmental Movement: the Case of Anti-Kuo Kuang Petrochemical Industry Movement and Anti-Nuclear Waste Movement in Orchid Island”, 2014.

– Các dữ liệu khác lấy từ Wikipedia (bản tiếng Anh), các tạp chí Đài Loan Taipei Times, The China Post, các trang blog tiếng Anh của các tổ chức bảo vệ môi trường Đài Loan,…


[i]“ DPP turns on petrochemicals”, Taipei Times Jul 29, 2010:

http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2010/07/29/2003479081

[ii] Những con cá heo lưng gù lúc mới sinh ra có màu đen, khi lớn lên đổi thành màu xám, rồi thành màu hồng nhạt với các đốm xám, khi trưởng thành lại trở thành màu trắng.

[iii] “Thousands march in antipetrochemical protest in Taipei”, 14 November 2010:

http://blog.taiwan-guide.org/2010/11/anti-petrochemical-protest/

[iv] “Taiwan Refinery Fire Assessment”, March 4, 2013:

http://kevtafiresystems.com/2013/03/28/taiwan-refinery-fire-assessment/

[v] “Work Suspension at the Sixth Naphtha Cracker Plant: Why is Su Chi-fen so brave?”, Tian Sia Magazine No. 473, May 2011. Bản dịch tiếng Anh đăng trên trang blog “Save the Taiwan Pink Dolphins”: http://taiwansousa.blogspot.ch/2011/06/work-suspension-at-sixth-naphtha.html

Tác giả gửi BVN.

http://boxitvn.blogspot.co.id/2016/07/ba-nghi-si-va-tap-oan-formosa-tiep-theo.html

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: